Metryka Józefińska Buczkowic odc 5

Sumaryczne dane o strukturze zarębków.

Metryka Józefińska, a szczególnie ta jej część, która nazwana jest „Rekapitulacją Summaryczną Paragraffów Arkusza Przecięcia Wsi Buczkowice do Państwa Rybarzowic należącej” skłania do przyjrzenia się sposobowi użytkowania gruntów w Buczkowicach. Przegląd ten powinien dawać (w każdym razie tak powinno być), ogólny pogląd na zamożność użytkowników gruntów. Będzie to niewątpliwie pogląd dość uproszczony, bowiem nie będzie on uwzględniał jakości (tzw. bonitacji) gleb, zajętych przez grunty orne. Mimo tego mankamentu takie spojrzenie na dane wynikające ze wspomnianego dokumentu może służyć formułowaniu spostrzeżeń w tej sprawie.
Dane tworzą  obraz następujący:
W niwie zawodniej
grunty orne zajmowały około 165 morg i 2530 sążni kwadratowych , czyli łącznie około 167 morg
Pastwiska w tej samej niwie zlokalizowane były na 102 morgach i 1958 sążniach kwadratowych, czyli na około 103 morgach
Pod łąkami znajdowało się 30 morg i 1598 sążni kwadratowych, czyli około 32 morgi
Pod ogrody (którymi nazywane były głównie przydomowe sady) przeznaczone było ok. 1,8 morg gruntu
Ogólna zatem powierzchnia użytkowanych gruntów w tej części wsi „na zawodziu” zamykała się liczbą około 302.5 morg.
Dane te mówią, że:
-Grunty orne zajmują w tej niwie prawie 55.2 % ogółu powierzchni,
-pastwiska zajmują ok. 34. % ogółu powierzchni niwy
-łąki zajmują ok. 10.6 % ogółu powierzchni niwy -sady zajmują ok.0,6% ogółu powierzchni niwy.
W Niwie „Zagroda i Kępa”, gdzie wszystkich gruntów dających pożytki było ok. 539 morgi, struktura użytkowania gruntów przedstawiała się następująco:
Grunty orne zajmowały 321 morg i 5,425 sążni kwadratowych czyli   łącznie ok. 324.4 morg, t.j.ok.60,3% powierzchni niwy.
Pastwiska
zajmowały 168 morg i ok. 514 sążni kwadratowych, czyli łącznie około 168,3 morg  t.j. ok.31.3 % powierzchni  niwy
Łąki
zajmowały 39 morg i 2360 sążni kwadratowych, czyli łącznie około 40,5 morgi, czyli ok. 7.5% powierzchni niwy.
Ogrody
zajmowały 5 morg i ok. 1406 sążni kwadratowych, czyli łącznie ok. 5.1 morg, czyli ok.0,9 powierzchni niwy.
To zestawienie przekazuje szereg dalszych informacji, które mają znaczenie dla gospodarczego obrazu gospodarstw zarębniczych. Niwa „zawodnia” zdecydowanie mniejsza, ma powierzchnię łączną (w zaokrągleniu) 302.5 morg zaś niwa „zagroda i kępa” liczy około 539 morg. Dane te dotyczące wszystkich wyspecyfikowanych w Metryce sposobów użytkowania gruntów wskazujemy głównie z tego powodu, by pokazać, gdzie tkwił większy (ze statystycznego punktu widzenia) rolniczy potencjał produkcyjny.
Dla prowadzącego gospodarstwo rolne nie jest obojętne, czy w jego gospodarstwie przeważają grunty orne czy łąki i pastwiska. Każda kultura jest ważna, bo ona określa obiektywne warunki jego funkcjonowania. Dlatego uwzględniając fakt, że rozważania jakie toczymy, dotyczą bardzo odległego czasu, bo przekraczającego 229 lat, spojrzymy na strukturę gruntów w obu niwach bez oglądania się na to, czy poszczególne zarębki posiadały grunty w obu czy tylko jednej niwie.
Spostrzeżenia, jakie się nasuwają z tej analizy są następujące:

1. Grunty orne stwarzały w tamtych czasach warunki do uprawiania przede wszystkim zbóż. Dotyczyło to trzech ich podstawowych gatunków: żyta, jęczmienia oraz owsa.   I to wielkość plonów tych zbóż był wskazywany w Metryce. Podkreślenia wymaga fakt, że uprawa pszenicy nie była w Buczkowicach w tamtym czasie prowadzona. Powierzchnia gruntów ornych w obu niwach wynosiła w Buczkowicach w zaokrągleniu 490 morg. Jest to wielkość statystyczna, nie uwzgledniająca urodzajności gleb.

2. Drugą kategorią gruntów, które są wskazane w Metryce, to łąki i pastwiska, które ujmujemy na tym etapie rozważań w jednej grupie jako bazę dla chowu bydła. Za pastwiska i łąki służyło łącznie około 344 morg, czyli prawie 41 % powierzchni obu niw. Jest oczywiste, że pastwiska służyły tylko w okresie poza zimowym, stwarzając warunki dla wypasu zwierząt.

3. Dane na temat łąk mówią, że łączna ich powierzchnia w obu niwach wynosiła około 72.5 morg, czyli około 8.6 %  całkowitej powierzchni obu niw. Łąki dawały pożytki w postaci siana i wspominanego wcześniej potrawu (tzw. otawy), które zapewniały podstawową paszę głównie dla bydła. Baza ta była poszerzana przez słomę ze zbóż. Można zatem stwierdzić, że wielkość powierzchni łąk mogła tworzyć podstawę dla hodowli zwierząt gospodarskich w siedliskach zarębniczych.

4. Dokonanie podobnego zestawienia danych na temat wielkości powierzchni samych  pastwisk w obu niwach stwierdzimy, że na potrzeby te zajęte było około 271 morg, czyli  nieco ponad 32,2 % całkowitej powierzchni niw.

Powyższe dane obrazują strukturę użytkowania gruntów w ujęciu makro, czyli bez szczegółowej analizy tej struktury w poszczególnych zarębkach. Jeśli jednak przyjrzymy się sposobowi korzystania z gruntów w konkretnych gospodarstwach, to uzyskamy dalsze informacje dowodzące szacunkowej, a właściwie teoretycznej kondycji ekonomicznej gospodarstw. Mówiąc o kondycji ekonomicznej mamy na uwadze możliwości, jakie dany zarębek stwarzał dzięki ilości gruntów ornych, łąk i pastwisk. Nie chodzi tu jednak o konkretne ilości wytwarzanych w danych gospodarstwach produktów rolniczych, ale o próbę odpowiedzi na pytanie, czy warunki, w jakich gospodarstwa te działały, sprzyjały produkcji czy też nie, a także, co można powiedzieć na temat preferencji produkcyjnych. Próbę odpowiedzi na te pytania może dać wyodrębnienie w poszczególnych zarębkach gruntów rolnych, pastwisk i łąk.
Aby wynik takiego grupowania gruntów wedle sposobu ich wykorzystywania był w miarę reprezentatywny dla całej wsi, trzeba dokonać wyboru zarebków, tak, by również ten wybór był reprezentatywny. Zamieszczona niżej tabela zawiera wskazania na ten temat.

Udział  powierzchni pastwisk i łąk w ogólnej powierzchni wybranych zarębków        /pow.w morgach/

      Zarębek  Pow. ogólna   Łąki /w morg./  % udziału w pow.  Past. w morg. % udziału w pow.ogólnej  Niwa
Gluzów 70.40 8.8 12.5 6.3 8.9 Zawodnia
Ryczków 70.47 13.0 18.4 4.0 5.7 Zawodnia/Zagrody
Kaniów 39.53 9,0 22.8 3.0 7.6 Zawodnia
Moczków/Maczków 43.13 6.1 14.1 8.8 20.4 Zawodnia
Dadaków 37.61 13.8 36.7 1.0 2,7 Zawodnia/Zagrody
Gluzów-zagr. młyn. 20.69 10.0 48.3 0,8 3.9 Zagrody*
Cadrów 41.76 11.3 27.0 2.8 6.7 Zagrody
Migdałów 47.48 5.1 10,7 4.2 8,8 Zagrody
Huczków 51.89 11,1 21.4 7.3 14,1 Zagrody
Kubiców-z. karczm. 45.57 4.9 10.8 1.3 2.9 Zagrody
Janczów 45.46 17,1 37.6 9,2 20,2 Zawodnia/Zagrody
Wawrzutów 43.77 20.4 40.1 2.3 5,3 Zawodnia/Zagrody

 

  • Wykazano grunty tylko na niwie Zagroda, bowiem na niwie Zawodniej nie było
    w tym zarębku gruntów wykorzystywanych rolniczo (młynówka, droga do młyna)
    Jeśli usystematyzować wymienione w tabeli zarębki wedle kryterium powierzchnia/ przeznaczonej pod pastwiska i łąki razem wzięte,b/ pastwiskac/ łąkito otrzymamy następujący obraz :

Zarębki wedle udziału powierzchni pastwisk i łąk w ogólnej powierzchni  ( wybór)

  1.  Zarębek Kubiców ( zagr. karczm.) – 13,7 % ,
  2.  Zarębek Migdałów       –   19.5 %
  3. Zarębek Gluzów (zawodzie) –   21.4 %
  4.  Zarębek Ryczków     – 24.1 %
  5.  Zarębek Kaniów –   30.4 %
  6.   Zarębek Cadrów   – 33.7 %
  7. Zarebek Maczków (zawodzie)-  34,5 %
  8.  Zarębek Huczków  – 35.5 %
  9.  Zarębek Dadaków – 39,4%
  10.  Zarębek Wawrzutów-   4 %
  11. Zarębek Gluzów ( z. młyn.)    –  52.2 %
  12. Zarębek Janczów      – 57.8 %

Zarębki wedle udziału powierzchni pastwisk w ogólnej powierzchni ( wybór)

  1. Zarębek Migdałów – 10.7 %
  2. Zar. Kubiców (z. karczm.)- 10.8 %
  3. Zarębek Gluzów ( zawodzie) –  12.5 %    -
  4. Zar. Maczków (zawodzie)- 14.1 %
  5. Zarębek Ryczków  – 18.4 %
  6.  Zar. Huczków    – 21.4 %
  7. Zarębek Kaniów   – 22.8 %
  8. Zar. Cadrów       – 27.0%
  9. Zarębek Dadaków  – 36.7 % -
  10. Zar. Janczów              – 37.6 %
  11. Zarębek Wawrzutów   – 40,1 %
  12.  Zar. Gluzów ( młyn.)     – 48.3 %

 

Zarębki wedle udziału powierzchni łąk w ogólnej powierzchni  (wybór)

  1. Zar. Dadaków – 2.7 %
  2. Zar.Kubiców (karczm.)     –  2.9 %
  3. Zar. Gluzów( z. młyn.) – 3.9 %
  4.  Zar. Wawrzutów   – 5.3 %
  5. Zar. Ryczków – 5.7 %
  6.  Zar. Cadrów       – 6.7 %
  7.  Zar. Kaniów – 7.6 %
  8. Zar. Migdałów    –       – 8.8 %
  9.  Zar. Gluzów ( zawodzie) – 8.9 %
  10. Zar. Huczków       – 14.1 %
  11. Zar. Janczów – 20,2 %
  12. Zar. Maczków ( zaw.) – 20.4 %

W zarębkach, które poddane zostały bardziej szczegółowemu przeglądowi, sytuacja w dziedzinie sposobu użytkowania gruntów jest bardzo zróżnicowana. Pośród 12 badanych zarębków czyli w ponad połowie wszystkich, które w Buczkowicach zostały wydzielone, w ponad 33 % udział pastwisk i łąk w ogólnej powierzchni mieścił się w przedziale od 13,7 % do 24,1 %.
Ta ostatnia wielkość wskazuje, że prawie co czwarty statystyczny morg był w tej grupie gospodarstw pastwiskiem lub łąką. Taki stan rzeczy pozwala na sięgnięcie do jeszcze bardziej odległego czasu, a mianowicie do grudnia roku 1688, w którym to za czasów władania państwem łodygowickim przez Michała Warszyckiego został przeprowadzony tzw. „rejestr rogowy”, czyli spis bydła rogatego hodowanego w poszczególnych wsiach tego państwa. Zwróćmy uwagę, że działo się to prawie 100 lat przed sporządzaniem Metryki Józefińskiej.
Spis ten wskazuje, że w Buczkowicach w tym czasie hodowanych było 54 sztuk bydła i 22 owce. W tym samym okresie w Rybarzowicach bydła zarejestrowano 59 sztuk, W Łodygowicach 73 sztuki bydła i 20 owiec, a w Wilkowicach 71 sztuk bydła i 14 owiec. Buczkowice w tej dziedzinie lokują się pośród wszystkich wsi państwa łodygowickiego na bardzo wysokim czwartym miejscu pod względem ilości bydła, o owcach nie wspominając, bo Szczyrk w tym zestawieniu był absolutnym przodownikiem ( 133 owce).[1] Jeśli w tak odległym okresie istnienia wsi hodowla bydła miała tak znaczące rozmiary, to niewątpliwie już wtedy wielkość powierzchni gruntów zajętych pod pastwiska decydowała o tym fakcie.Pozostałe grunty w grupie wybranych zarębków były przede wszystkim gruntami ornymi i w bardzo niewielkiej skali sadami przydomowymi. Ta uwaga prowadzi do wniosku, że w tej grupie gospodarstw istniały co najmniej sprzyjające warunki dla produkcji zbóż i innych roślin, służących tak samozaopatrzeniu rodzin zarębników, jak hodowli zwierząt gospodarskich. W tych gospodarstwach zwierzęta, zwłaszcza bydło, poza paszami z łąk i pastwisk i ugorów karmione były również słomą.
Drugą wyraźnie widoczną grupę zarębków stanowią te, w których udział pastwisk i łąk w ogólnej powierzchni gospodarstw mieścił się w granicach od 30 do niespełna 40%. Te wielkości oznaczają, że wielkość powierzchni gruntów ornych w tej grupie gospodarstw była mniej korzystna dla nich z punktu widzenia produkcyjnego zarówno w zbożach (innych roślinach uprawnych), jak w hodowli. Dodajmy, że w tej grupie mieści się 5 (pięć) z dwunastu badanych zarębków czyli prawie 42 % ich liczby.Wreszcie trzecią grupę stanowią gospodarstwa, w których pastwiska i łąki zajmowały od 45.4% do 57,8 % całej powierzchni zarębka. Taką strukturę zagospodarowania gruntów notujemy w trzech z dwunastu badanych gospodarstw, czyli w 25% zarębków. Jest znamienne, że są to zarębki położone w górnych Buczkowicach, tej części wsi, która najbliższa jest granicy ze Szczyrkiem. Taki stan rzeczy może być następstwem bądź trudnych warunków terenowych, bądź stosunkowo późnym czasowo wytyczeniem zarębka, bądź być pochodną niskiej mobilności zarębnika w zagospodarowywaniu użytkowanych gruntów. Nie można też wykluczyć, że wpływ mogła mieć na to słaba jakość gruntu, którego przydatność dla celów ornych była niska.
Wniosek ogólny wynikający z tej przydługiej analizy jest taki, że Metryka Józefińska nie odkrywa w Buczkowicach optymistycznych warunków dla wysokiej zamożności gospodarujących tu chłopów. Zbiorcze zestawienie użytków rolnych pozostających w użytkowaniu zarębników w roku 1785/86 wynosiła ponad 841 morg, z czego prawie 491 stanowiły grunty orne, czyli 58,8%, zaś łąki i pastwiska oraz niewielka ilość gruntów pod sadami przydomowymi zajmowały łącznie nieco ponad 350 morg, czyli ok. 41.6 % [2]. Posiadacze gruntów zeznali dla celów tworzonej Metryki, że z  gruntów ornych uzyskiwali łącznie prawie 965,5 korcy żyta, nieco ponad 269 korcy jęczmienia oraz niespełna 2527,5 korcy owsa. Dokładna ilość wyprodukowanego w ciągu trzech lat ziarna została określona na 3.76218/64 korca. Wydajność statystyczna wszystkich zbóż z jednego morga skalkulowana została na 353 /64 korca [3]. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na fakt, że dane wynikające z Metryki Józefińskiej nie uwzględniały nakładów ponoszonych przez posiadaczy gruntów na produkcję w ich gospodarstwach. Jednak w adnotacjach dokonanych pod arkuszem  sumującym dane z całej Metryki odnajdujemy zapis następujący:
Wysiew w Tey Wsi iest brany Zyto y Jęczmień po Gar [4] 40 Owsa d-tto [5] na 1. Morg”.
Porównanie ilości zboża wysiewanego z wielkością zbioru daje wyobrażenie o wydajności zbóż, choć należy uwzględniać fakt różnej, mimo wszystko, wydajności poszczególnych odmian zbóż. Nie powinno też ujść uwadze to, że w Metryce wśród osiąganych z gruntów rolnych pożytków nie jest w ogóle wymieniana pszenica. Jest to informacja o tym, że w czasie, gdy Metryka była sporządzana, w Buczkowicach zboże to nie było uprawiane. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że przyczyną takiego stanu rzeczy była głównie niska jakość gleb, a także niedostatek nawożenia. Tezę tę wspiera fakt ilości produkowanego owsa, który jest zbożem niewymagającym gleb urodzajnych.
W buczkowickiej tradycji do wczesnych lat po II wojnie światowej zachował się zwyczaj zasiewania owsem gruntów które były „wyrabiane” czyli przystosowywane dla potrzeb ornych. Takiemu procesowi poddawane były najczęściej wyrobiska po krzakach, pastwiskach i inne. Owies siany był wtedy bezpośrednio na skiby.
Z Metryki wynika też, że w uprawach zbóż dominował owies. Ilość wyprodukowanego owsa dwu i półkrotnie przewyższała produkcję żyta, oraz prawie dziewięcio i pół krotnie produkcję jęczmienia. Można nawet powiedzieć, że uprawa jęczmienia należała do upraw z przysłowiowej wyższej półki. Metryka Józefińska Buczkowic wskazuje na absolutną dominację upraw owsa nad pozostałymi gatunkami uprawianych zbóż. Ten stan miał znaczenie dla hodowli bydła, które, jak wspomniano, było żywione również słomą zbóż. Jest oczywiste, że zarówno jęczmień jak owies nie są zbożami słomodajnymi.
Z Metryki wynikają również dane o wielkości pożytków w sianie i tzw. potrawie, które służyły bezpośrednio utrzymaniu zwierząt hodowlanych. Z zestawienia zbiorczego wynika, że z ponad 71 morg łąk zbiera się we wsi łącznie około 295 cetnarów[6] siana, w tym 249 cetnarów siana tzw. słodkiego i ponad 46 cetnarów siana kwaśnego. Z obszaru niemal czterokrotnie większego w stosunku do łąk, bo z ponad 279 morg pastwisk, ugorów i z zarośli zbierane było prawie 339 cetnarów siana i potrawu, w tym prawie 323 cetnary siana słodkiego i nieco ponad 15 cetnarów potrawu. Zbiór ten w stosunku do pożytku z łąk stanowi 114 %. Jest więc oczywiste, że pozyskane z pastwisk i pozostałych wymienionych gruntów siano jest uzupełnieniem ilości uzyskiwanej z łąk. Jest jednak również oczywiste, że jakość i wydajność pastwisk w relacji do łąk jest niska. Można zatem stwierdzić, że wydajność ta jest wynikiem gospodarki naturalnej na tych gruntach.
Jeśli dokonamy zsumowania pożytków w sianie i potrawie z obu wymienionych grup (kategorii) gruntów, to osiągnięty wynik wyraża się ilością prawie 574 cetnarów siana, co przy zastosowaniu dzisiejszych miar daje wagę około 32.2 ton pozyskanych we wszystkich zarębkach. Należy też dodać, że pozyskiwana zeznana przez posiadaczy gruntów ilość siana uwzględniała pozyskiwanie traw z ugorów i z miejsc, które nie były wykorzystywane jako pastwiska. Tymi ostatnimi były np. zarośla, zagajniki.Gdy studiuje się zawarte w Metryce wyliczenia pożytków osiąganych przez posiadaczy gruntów, można na pierwszy rzut oka sądzić, że poddani buczkowiccy nazywani czynszownikami, a więc nie gospodarujący na własnej ziemi, ale ziemi rodzącej obowiązek wnoszenia czynszu i świadczeń pańszczyźnianych, zasiewali pola tylko zbożami (i to nie wszystkimi jego gatunkami) oraz pozyskiwali siano niezbędne dla chowu zwierząt gospodarskich. Tak oczywiście nie było. Uprawiane były ziemniaki i warzywa. Uprawy te miały bardzo istotne znaczenia dla kondycji gospodarstw. Jeśli w samej Metryce nie odnajdujemy szacunków produkcji ziemniaków i warzyw to dlatego, że nie przewidywały tego zasady tzw. fascyjonowania (szacowanie zgodnie z prawdą) rozmiarów tej produkcji. Przyjęta bowiem została zasada, że plony tych roślin były przeszacowane na odpowiednie ilości jęczmienia lub żyta. Były więc te zboża rodzajem zamiennika dla rozmiarów produkcji wszystkich uprawianych jarzyn łącznie z ziemniakami.
We fragmencie Metryki, który o tym traktuje widnieje, m.in. taki oto zapis odnoszący się do pól ornych: „W Dobrym gatunku z przyczyn iż te od Właścicielow znawozone, w Roku 1.Ziemiankami,Kapustą, y po małey części Jęczmieniem, w Roku zaś drugiem Zytem obsiewane bywają Są pod Nrami Top.[7] ( tu wymienia się 22 pozycje spisu z niwy Zawodniej). Zwyz wyrazone Jarzyny brane są pod pozytek Jęczmienia, a podług Wysiewu obydwóch ziarn, a Garcy 40 na 1.Morg, Z Wysiewem Dziesięciną y odiemnym Ziarnem w szredniey ilości w Jęczmieniu po Ziarn 3, w Zycie zaś po ziarn 21/2 przynoszą Pozytku.”
To, że jęczmień i żyto były podstawą dla wyboru ich za zamiennik, wynikało ze stosowania płodozmianu, czyli kolejności upraw określonych roślin na danych gruntach. Jak z tego wynika, pod koniec XVIII wieku gospodarowanie na gruntach oparte na stosowaniu płodozmianu nie było buczkowickim zarębnikom obce. Trzeba jednak również stwierdzić, że ów płodozmian był wymuszany przez wiele czynników obiektywnie działających. Wśród tych czynników, dominująca rolę, jak się wydaje, przypadała ograniczonym możliwościom nawożenia.

 

Oświadczenie w sprawie zastrzeżeń do sposobu szacowania przychodów z gruntów

Oświadczenie w sprawie zastrzeżeń do sposobu szacowania przychodów z gruntów

[1] Monografia Gminy Wilkowice, tamże  str. 147
[2] Łączny wynik przekraczający 100% wynika z zaokrągleń i przybliżeń.
[3] Wydajność ta liczona była z okresu dwuletniego, bowiem uwzględniał odłogowanie- odpoczywanie pól i ograniczone możliwości ich nawożenia.  Przywołując zaś wydajność w korcach trzeba pamiętać, że 1 korzec był równy 32 garncom o pojemości 3.8438 litra
[4] Skrót od garnca
[5] Skrót od łacińskiego ditto- tak samo, jak wyżej. W tym przypadku chodzi o stwierdzenie, że wysiewa się po 48 garnców na 1. morga
[6] Cetnar był miarą masy . Odpowiada on 56,02 kG . Miarą niższej klasy był tzw. kamień równy 20 funtom, czyli 11,2 kG.  Funt zaś odpowiadał 0,56 kG.
[7] Numer topograficzny, odpowiednik pozycji spisu poszczególnych gruntów posiadanych przez konretnego zarębnika lub wspólnictwa