Metryka Józefińska Buczkowic odc. 3

Józef II Habsburg syn i następca Marii Teresy

Następcą Marii Teresy został Józef II Habsburg, pierwszy z męskich potomków cesarzowej, urodzony w roku 1741, który

Józef II Habsburg

Józef II Habsburg

kontynuował wprowadzanie w życie kolejnych etapów reform zapoczątkowanych przez swą matkę. Stosunkowo wcześnie dopuszczony do wypełniania różnorakich funkcji państwowych znał cele i zamiary, jakie procesom reformatorskim wyznaczyła jego matka. Mógł więc niezwłocznie po jej śmierci objąć tron jako w pełni przygotowany do roli monarchy. Rozmach z jakim wprowadzane były reformy był imponujący. Nie popełnimy większego błędu jeśli stwierdzimy, że nie było dziedziny życia państwowego i publicznego, którego nie objęłyby cesarskie dekrety. A Józef II wydał ich w ciągu dziesięciu lat swego panowania ok. 6000.
Nie wgłębiając się nadmiernie w szczególne rozwiązania w poszczególnych dziedzinach wymienimy m.in. te, które pogłębiały centralizację cesarstwa, oraz dotyczyły administrowania krajem i systemem sądownictwa. Doniosłe znaczenie przypisać trzeba reformom dotyczącym ograniczeń uciążliwości poddaństwa chłopskiego. Wynikiem tych reform było zniesienie osobistego poddaństwa chłopów i zastąpienie go tzw. poddaństwem umiarkowanym. W Galicji to jednak postanowienie cesarskiego patentu nie miało jednak większego znaczenia, bowiem odnosiło się do tzw. chłopów „zakupnych”, czyli najbogatszych, a tych w Galicji było bardzo niewielu.
Umożliwiono przenoszenie się chłopów ze wsi do wsi, dopuszczono do wytaczania procesów chłopów ze szlachtą z powództwa poddanych. Zasadniczej zmianie uległ wymiar dni pańszczyzny, którego górną granicę ustalono na 156 dni w roku (trzy dni w tygodniu z okładem, w czym mieściła się pańszczyzna na rzecz plebana). Ograniczona została ilość pańszczyzny świadczonej na doraźne potrzeby dworu ponad wskazany wcześniej limit dni w roku. Dzieci chłopów pańszczyźnianych (poza sierotami) otrzymały możliwość swobodnego wyboru zawodu, a także, zostały zwolnione od świadczenia nieodpłatnej pracy na rzecz dworu, jeśli ich rodziny nie były zbyt dzietne. Wyraźnie ograniczona została władza sądownicza pana nad poddanymi. Poza wielkim zakresem prac kodyfikacyjnych w dziedzinie prawa (kodeks cywilny i karny (określony mianem Józefina) reformami objęto cały system sądownictwa. Sądy złożone zostały w ręce wykwalifikowanych sędziów, a jako dziedzina specyficzna wydzielone zostały ze wspólnego dotąd działu administracji. Dla chłopstwa-poddanych ważne było to, że na obszarze wsi wprowadzone zostały tzw. sądy dominialne, w których orzecznictwem zajmowali się tzw. justycjariusze, a nie właściciel ziemski. Wiedza prawnicza justycjariuszy miała swe źródło w studiach prawniczych, lecz niezależnie od tego  sprawdzana była poprzez wprowadzenie obowiązku egzaminów sędziowskich. Mianowanie justycjariuszem warunkowane było uzyskaniem zgody cyrkułu (starostwa). Urzędnik ten składał stosowna przysięgę Do podstawowych uprawnień justycjariusza należało rozstrzyganie spraw cywilnych w pierwszej instancji. Dla utrzymania dawnej polskiej tradycji ten urzędnik sądowy podejmował decyzję w obecności starszyzny gromadzkiej. Sprawy pomiędzy właścicielami –szlachtą a chłopstwem rozstrzygane były przez sądy ziemskie. Mandatariusz urzędujący we dworze zajmował się sprawami skarbowymi policyjnymi. Z reguły zajmował się sprawami ekonomicznymi dworu.
Wymienione reformy, w tym również te, odnoszące się do włościan, nie były wynikiem dobroduszności cesarza, ale przede wszystkim zostały spowodowane narastającym i sygnalizowanym buntem chłopstwa, które obciążone ponad miarę nie było wystarczająco w pracy wydajne. Chodziło więc cesarzowi o to, by tę przeszkodę usunąć, a jednocześnie ukształtować w poddanych poczucie więzi z cesarstwem i jego władcą, jako „ludzkim” panem. Zabiegi reformatorskie wobec chłopów miały również sprzyjać pozyskaniu rekruta na wiele lat. Najpierw dożywotnio, a potem przez coraz bardziej skracany (aż do trzech lat) przymus obowiązkowej służby w armii. Rzecz niebagatelna, jeśli uwzględnić zamiary cesarza w sprawach modelu armii i jej przyszłych zadań.
Reformami, które interesują nas najbardziej z punktu widzenia tego opracowania są te, które odnoszą się do skarbu cesarstwa i sposobu pozyskiwania dla niego dochodów. W ten pakiet spraw wpisują się m.in. działania protekcjonistyczne w gospodarce, a w imporcie towarów w szczególności, chodzi o całkowity zakaz importu wybranych towarów luksusowych. Działaniami sprzyjającymi poszerzeniu bazy dla pozyskiwania dochodów skarbu było ułatwienie handlu dla ludności żydowskiej, a także akcja sprowadzania osadników niemieckich w rejony gospodarczo zapóźnione. Dzięki nim nie tylko następowała aktywizacja gospodarcza np. Bukowiny i Galicji, ale również mogło postępować zniemczenie tych ziem. A to był jeden z pośrednich celów działania cesarza zapatrzonego w pruskie wzorce.
W centrum zainteresowania cesarza znalazły się sprawy podatków jako stabilnego źródła zasilania skarbu cesarstwa. Zamysły Józefa II w tej dziedzinie były kontynuacją reform terezjańskich. Patentem z 20. kwietnia 1785[1] r. uruchomił proces tworzenia metryk poszczególnych miejscowości. Jak już wcześniej wspomniano, podstawowym zagadnieniem dla ustalenia wysokości danin publicznych- (podatków) jest dokładne zdefiniowanie tzw. podstawy opodatkowania, czyli w tym przypadku powierzchni użytkowanego gruntu, sposobu jego wykorzystywania i konkretnych przychodów osiąganych przez osobę zobowiązaną- podatnika.
Podstawową zasadą towarzyszącą metryce była powszechność opodatkowania użytkowanych gruntów bez względu na to, kto grunty posiada. „Metryka Józefińska”, pod pojęciem której rozumieć należy przede wszystkim urzędowy spis gruntów-jako nieruchomości, opis granic wsi, a także zabudowań mieszkalnych jest pierwszym na naszych terenach katastrem[2]. A że spis ten miał służyć celom ustalania podatku, kataster zawierał nazwiska posiadaczy tych gruntów. Posiadacze gruntów byli jednocześnie zobowiązanymi do płacenia podatku gruntowego.
Zasada równości opodatkowania, którą zakładał patent cesarski w sprawie metryki, oznaczała, iż do płacenia podatku na rzecz skarbu cesarstwa zobowiązani byli również właściciele dóbr dominialnych, czyli wielcy posiadacze ziemscy. Powszechność opodatkowania zakładały również „Metryki Terezjańskie”, ale na terenach wchłoniętych przez Austrię w następstwie rozbioru Polski w 1772 spisy te nie były sporządzone.
Tak więc nasze ziemie objęte patentem z 20. kwietnia 1785, wydanym przez cesarza Józefa II Habsburga dopełniały porządkowanie stanu ewidencji gruntów i ich posiadaczy w cesarstwie.

 

[1] Pojawia się również data patentu – 12. kwietnia 1785 r.
[2] Kataster- urzędowy spis, rejestr gruntów nieruchomości z oszacowaniem ich wartości i wykazem dochodów, głównie dla celów podatkowych- Kopaliński, Wł. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wy. Wiedza Powszechna 1967, str.373